Διεθνής Εβδομάδα Αποκαταστατικής Δικαιοσύνης 2026: Ετήσιο ιστολόγιο #RJWeek

Χαρούμενη Διεθνής Εβδομάδα Αποκαταστατικής Δικαιοσύνης 2026!

Από το 2012 γράφω κάθε χρόνο άρθρα στο πλαίσιο της #RJWeek, συμβάλλοντας στη μετάβαση από την καναδική «Εβδομάδα Αποκαταστατικής Δικαιοσύνης» στη «Διεθνή Εβδομάδα Αποκαταστατικής Δικαιοσύνης». Κάθε χρόνο προσφέρει μια ευκαιρία όχι μόνο να γιορτάσουμε την αποκαταστατική δικαιοσύνη και να αναγνωρίσουμε την αφοσίωση και τη δέσμευση όσων συνέβαλαν στην ανάπτυξή της, αλλά και να σταματήσουμε, να αναλογιστούμε και να εξετάσουμε κριτικά την κατεύθυνση προς την οποία πορευόμαστε.

Ο εορτασμός είναι σημαντικός, εξίσου σημαντικός όμως είναι και ο αυτοστοχασμός. Θα πρέπει να είμαστε έτοιμοι να αμφισβητήσουμε τις παραδοχές μας, να επανεξετάσουμε καθιερωμένες πρακτικές και να αναλογιστούμε κατά πόσον η δέσμευσή μας στην αποκαταστατική δικαιοσύνη αντανακλάται στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε τη σύγκρουση, τη δικαιοσύνη, τη συμφιλίωση και την ειρήνη.

Για τη φετινή Διεθνή Εβδομάδα Αποκαταστατικής Δικαιοσύνης, επέλεξα ως κεντρικό θέμα την Αποκαταστατική Δικαιοσύνη και την Οικοδόμηση της Ειρήνης. Έχω αισθανθεί αποτροπιασμό και συχνά βαθιά απογοήτευση από την κλιμάκωση των πολέμων και των συγκρούσεων σε κάθε γωνιά του κόσμου. Ταυτόχρονα, έχω εμπνευστεί και κινητοποιηθεί από τις θυσίες τόσων πολλών κοινοτήτων που εφαρμόζουν την αξία της κατανομής της εξουσίας, η οποία αποτελεί θεμελιώδη αρχή της αποκαταστατικής δικαιοσύνης. Γι’ αυτό, ήταν εύλογο να αφιερώσουμε τη φετινή χρονιά σε αυτές τις κοινότητες και στην ειρήνη.

Ειρήνη: Κάτι περισσότερο από την απουσία πολέμου

Σε όλη τη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας, η ειρήνη αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για ποιητές και συγγραφείς, φιλοσόφους και ακαδημαϊκούς, επαγγελματίες και κοινότητες. Έχει αποτελέσει αντικείμενο πολιτικών διαπραγματεύσεων, διεθνών συμφωνιών και κοινωνικών κινημάτων. Ωστόσο, η ειρήνη είναι κάτι πολύ περισσότερο από την απουσία πολέμου ή την παύση των εχθροπραξιών.

Η ειρήνη είναι μια σύνθετη και βαθιά προσωπική εμπειρία. Έχοντας βιώσει τη σύγκρουση στην ίδια μου τη χώρα, μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι η ειρήνη αποτελεί επίσης ένα ταξίδι αυτογνωσίας και κατανόησης των άλλων. Απαιτεί να αντιμετωπίσουμε τις μνήμες μας, να αναγνωρίσουμε τις διαφορές μας, να κατανοήσουμε τις εμπειρίες των ανθρώπων γύρω μας και να αναγνωρίσουμε τις σχέσεις που μας συνδέουν.

Η απουσία ειρήνης μπορεί να έχει βαθιές βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες συνέπειες. Οι συνέπειες αυτές δεν περιορίζονται στα άτομα, αλλά επεκτείνονται στις οικογένειες, στις κοινότητες, στις σχέσεις μεταξύ κοινοτήτων και σε ολόκληρα κράτη. Το τραύμα, η δυσπιστία, ο εκτοπισμός, οι ανισότητες και τα ανεπίλυτα παράπονα μπορούν να επιβιώσουν για πολύ καιρό μετά τον επίσημο τερματισμό μιας σύγκρουσης.

Αυτό εγείρει ένα σημαντικό ερώτημα: Μπορούμε πραγματικά να μιλάμε για ειρήνη όταν οι συνθήκες που δημιούργησαν τη σύγκρουση, την αδικία και τον διχασμό παραμένουν ανεπίλυτες;

Για την αποκαταστατική δικαιοσύνη, αυτό δεν αποτελεί απλώς ένα φιλοσοφικό ερώτημα. Αγγίζει την ίδια την ουσία του σκοπού που θα πρέπει να επιδιώκει η δικαιοσύνη.

Δικαιοσύνη, διεθνές δίκαιο και η ελλείπουσα διάσταση της οικοδόμησης της ειρήνης

Η δικαιοσύνη δεν θα πρέπει να περιορίζεται στην απλή εφαρμογή του νόμου. Παρόλο που τα νομικά πλαίσια είναι απαραίτητα για τη ρύθμιση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και την προστασία των δικαιωμάτων, δεν μπορούν από μόνα τους να εγγυηθούν ουσιαστική συμφιλίωση ή βιώσιμη ειρήνη.

Αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές στο πλαίσιο του διεθνούς δικαίου και των ένοπλων συγκρούσεων.

Παραδοσιακά, ο διεθνής νομικός διάλογος διακρίνει μεταξύ του jus ad bellum (του δικαίου που διέπει την προσφυγή στη χρήση βίας), του jus in bello (του δικαίου που ρυθμίζει τη συμπεριφορά κατά τη διάρκεια ένοπλης σύρραξης) και του juscontra bellum (της απαγόρευσης και της πρόληψης του πολέμου). Παρόλο που οι τομείς αυτοί έχουν εξελιχθεί με την πάροδο του χρόνου, το κανονιστικό και πρακτικό πλαίσιο που διέπει όσα συμβαίνουν μετά τη σύγκρουση παραμένει συγκριτικά ανεπαρκώς ανεπτυγμένο.

Η έννοια του jus post bellum, ή αλλιώς της δικαιοσύνης μετά τον πόλεμο, επιχειρεί να καλύψει αυτή τη σημαντική διάσταση. Ωστόσο, η οικοδόμηση της ειρήνης παραμένει ένας τομέας στον οποίο τα πολιτικά συμφέροντα, οι οικονομικοί παράγοντες, ο εθνικισμός και ο ρατσισμός μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη διαδικασία.

Η απουσία επαρκώς ισχυρών και με συνέπεια εφαρμοζόμενων αρχών δημιουργεί περιθώρια για κατάχρηση εξουσίας. Η ιστορία καταδεικνύει πώς οι αποικιοκρατικές δυνάμεις χρησιμοποίησαν την πολιτική και οικονομική κυριαρχία τους για να διαμορφώσουν εδάφη, θεσμούς και οικονομικές διευθετήσεις, αφήνοντας συχνά στις κοινότητες μακροχρόνια τραύματα και ανεπίλυτες διεκδικήσεις (Castro-Gómez et al., 2023· Moudouros, 2025).

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι απλώς πώς τερματίζονται οι πόλεμοι, αλλά ποιος καθορίζει τους όρους της ειρήνης, ποια συμφέροντα προστατεύονται και ποιες φωνές παραμένουν ανήκουστες.

Το παράδειγμα της Κύπρου: Όταν η οικοδόμηση της ειρήνης γίνεται εργαλείο εξουσίας

Ένα ιδιαίτερα σημαντικό παράδειγμα είναι η Κύπρος (Moudouros, 2025).

Έπειτα από αιώνες σύνθετης ιστορίας και βρετανικής αποικιοκρατικής διακυβέρνησης, η Κύπρος απέκτησε την ανεξαρτησία της το 1960. Ωστόσο, η ανεξαρτησία δεν σήμαινε κατ’ ανάγκην και απαλλαγή από τις εξωτερικές επιρροές.

Μετά το πραξικόπημα του 1974 και την επακόλουθη τουρκική εισβολή, ο ρόλος των τριών εγγυητριών δυνάμεων – της Βρετανίας, της Ελλάδας και της Τουρκίας – απέκτησε ιδιαίτερη σημασία. Αντί να λειτουργούν κατ’ ανάγκην ως αμερόληπτοι διαμεσολαβητές της ειρήνης, τα αντίστοιχα πολιτικά και στρατηγικά τους συμφέροντα επηρέασαν τις συνθήκες που διαμορφώθηκαν γύρω από το νησί και το μέλλον του (Michael, 2020).

Η Τουρκία επικαλέστηκε το πραξικόπημα ως δικαιολογία για τη στρατιωτική της επέμβαση, ενώ τα στρατηγικά συμφέροντα της Βρετανίας, συμπεριλαμβανομένης της συνεχιζόμενης παρουσίας των Κυρίαρχων Περιοχών των Βάσεών της, παρέμειναν μια σημαντική παράμετρος του τοπίου που διαμορφώθηκε μετά την ανεξαρτησία.

Περισσότερο από πέντε δεκαετίες αργότερα, η Κύπρος παραμένει διαιρεμένη. Οι συνέπειες της σύγκρουσης εξακολουθούν να επηρεάζουν άτομα, οικογένειες και κοινότητες και στις δύο πλευρές της διαίρεσης.

Αυτό καταδεικνύει ένα θεμελιώδες πρόβλημα της οικοδόμησης της ειρήνης: οι άνθρωποι που επηρεάζονται περισσότερο από μια σύγκρουση δεν είναι πάντοτε εκείνοι που καθορίζουν τους όρους της ειρήνης.

Η εμπειρία της Κύπρου μάς καλεί επίσης να εξετάσουμε τη σχέση μεταξύ των εξωτερικών πολιτικών συμφερόντων και της τοπικής ευθύνης. Η οικοδόμηση της ειρήνης μπορεί να υπονομευθεί όχι μόνο μέσω της ενεργού κατάχρησης εξουσίας, αλλά και μέσω της σιωπής, της ανοχής ή της περιθωριοποίησης των κοινοτήτων που επηρεάζονται.

Πρόκειται για μια δύσκολη συζήτηση, η οποία όμως πρέπει να γίνει.

Το επικείμενο βιβλίο μου (Gavrielides, T. (2027), Inter–community & inter–state conflicts: Restorative JusticePeacebuilding, Switzerland: Palgrave Macmillan) επιδιώκει να συμβάλει σε αυτή τη συζήτηση, αμφισβητώντας τις καθιερωμένες παραδοχές σχετικά με την οικοδόμηση της ειρήνης και θέτοντας υπό εξέταση τις δομές εξουσίας που επηρεάζουν την εφαρμογή της στην πράξη. Στόχος του είναι να σπάσει τη σιωπή γύρω από αυτά τα ζητήματα και να ενθαρρύνει μια πιο κριτική, συμπεριληπτική και αποκαταστατική προσέγγιση.

Η κοινότητα της αποκαταστατικής δικαιοσύνης: Οικοδόμηση σχέσεων μέσα από τη φροντίδα

Στον πυρήνα της αποκαταστατικής δικαιοσύνης βρίσκεται η αναγνώριση ότι οι άνθρωποι συνδέονται μεταξύ τους μέσω σχέσεων. Οι σχέσεις αυτές δημιουργούν ευθύνες, υποχρεώσεις και την αίσθηση του ανήκειν.

Η ύπαρξη μιας κοινότητας αποκαταστατικής δικαιοσύνης αποτελεί, επομένως, προϋπόθεση για ουσιαστική αλληλεπίδραση μεταξύ των ατόμων και των ευρύτερων κοινωνικών δομών μέσα στις οποίες ζουν.

Τέτοιες κοινότητες μπορούν να φέρουν κοντά ανθρώπους που επηρεάστηκαν άμεσα από τη σύγκρουση, διαιρεμένες κοινότητες, ερευνητές, υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και ακαδημαϊκούς. Σκοπός τους δεν θα πρέπει να είναι η άσκηση ελέγχου ή η ενίσχυση των υφιστάμενων ιεραρχιών εξουσίας. Αντίθετα, θα πρέπει να καλλιεργούν σχέσεις που βασίζονται στη φροντίδα, την αμοιβαία αλληλεξάρτηση, τον σεβασμό και την υπευθυνότητα.

Αυτό το αποκαλώ συνδετικό δεσμό (liaison) που ενώνει τα άτομα με τις κοινότητες.

Ο δεσμός αυτός δεν αποτελεί απλώς μια κοινωνική σύνδεση. Είναι μια σχέση που προσδίδει νόημα στα άτομα και τα ενθαρρύνει να σέβονται και να προστατεύουν τους δεσμούς που τα συνδέουν με τους άλλους.

Μια κοινότητα που θεμελιώνεται στη φροντίδα μπορεί να διαπαιδαγωγήσει τα άτομα, να προωθήσει την υπευθυνότητα και να ενθαρρύνει όσους έχουν παραβιάσει σχέσεις να αναγνωρίσουν τις συνέπειες των πράξεών τους. Μπορεί επίσης να δημιουργήσει ευκαιρίες για τα άτομα και τις κοινότητες να αποκαταστήσουν δεσμούς που έχουν υποστεί ζημιά ή έχουν καταστραφεί.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε καταστάσεις σύγκρουσης, όπου οι σχέσεις συχνά περιορίζονται σε αντίπαλες ταυτότητες, ιστορικά παράπονα και ανταγωνιστικές πολιτικές αφηγήσεις.

Η αποκαταστατική δικαιοσύνη προσφέρει μια εναλλακτική προσέγγιση. Μέσα από τον διάλογο, την ακρόαση, την αναγνώριση και τη συμμετοχή, δημιουργεί χώρους στους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να αρχίσουν να κατανοούν ο ένας τον άλλον, χωρίς να χρειάζεται κατ’ ανάγκην να συμφωνούν σε όλα.

Μέσα από αυτές τις σχέσεις μπορούν να αναδυθούν τα θεμέλια της συμφιλίωσης και της οικοδόμησης της ειρήνης.

Η παράδοση του ελληνικού Συμποσίου: Μάθηση, διάλογος και αποκαταστατικός τρόπος ζωής

Τα πνευματικά θεμέλια του επικείμενου βιβλίου μου συνδέονται στενά με το Διεθνές Συμπόσιο Αποκαταστατικής Δικαιοσύνης του 2025, με τίτλο «Διακοινοτικές και Διακρατικές Συγκρούσεις: Οικοδόμηση της Ειρήνης και Συμφιλίωση».

Το Συμπόσιο αποτέλεσε μέρος μιας σειράς διεθνών συναντήσεων εμπνευσμένων από την αρχαία ελληνική πρακτική του συμποσίου. Προηγούμενες διοργανώσεις πραγματοποιήθηκαν το 2012, το 2014 και το 2016, συνεχίζοντας μια παράδοση που φέρνει τους ανθρώπους κοντά για πνευματική ανταλλαγή, διάλογο και κοινό προβληματισμό.

Το τέταρτο Συμπόσιο συγκέντρωσε στην Κύπρο 18 ακαδημαϊκούς και επαγγελματίες από εννέα χώρες: τη Νέα Ζηλανδία, την Αυστραλία, τη Νότια Αφρική, τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Βραζιλία, την Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ελλάδα και την Κύπρο.

Κατά τη διάρκεια έξι ημερών, οι συμμετέχοντες ανέπτυξαν ισχυρούς προσωπικούς και πνευματικούς δεσμούς. Οι σχέσεις αυτές αποτέλεσαν τη βάση για ειλικρινείς, απαιτητικές και συχνά θαρραλέες συζητήσεις σχετικά με τη συμβολή της αποκαταστατικής δικαιοσύνης στην οικοδόμηση της ειρήνης.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι το Συμπόσιο δεν ήταν απλώς ένα ακαδημαϊκό συνέδριο. Ήταν μια εμπειρία συλλογικής μάθησης και οικοδόμησης σχέσεων, ένα απαραίτητο συστατικό για την εσωτερική ειρήνη.

Οι συμμετέχοντες ενθαρρύνθηκαν να αμφισβητήσουν ο ένας τις θέσεις του άλλου, να μοιραστούν την έρευνά τους και να έρθουν σε επαφή με διαφορετικές οπτικές. Οι φιλίες που δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια αυτών των έξι ημερών αποτέλεσαν σημαντικό μέρος της πνευματικής διεργασίας που συνέβαλε στη διαμόρφωση του βιβλίου.

Αυτό ακριβώς εννοώ με τους όρους συμποσιακή και αποκαταστατική ζωή (sympotic and restorative living): μια προσέγγιση που αναγνωρίζει τη σημασία των σχέσεων, των κοινών εμπειριών, του διαλόγου και της αμοιβαίας μάθησης στην επιδίωξη της δικαιοσύνης και της ειρήνης.

Το Συμπόσιο απέδειξε ότι η πνευματική ανταλλαγή δεν χρειάζεται να είναι αποκομμένη από τις ανθρώπινες σχέσεις. Αντιθέτως, ο ουσιαστικός ακαδημαϊκός διάλογος μπορεί να ενισχυθεί μέσα από την εμπιστοσύνη, τη φιλία και την προθυμία να ακούμε.

Η αποκαταστατική δικαιοσύνη ως πρακτική οικοδόμησης της ειρήνης

Η σχέση μεταξύ αποκαταστατικής δικαιοσύνης και οικοδόμησης της ειρήνης δεν θα πρέπει να νοείται απλώς ως εφαρμογή αποκαταστατικών πρακτικών σε καταστάσεις σύγκρουσης.

Απαιτεί έναν βαθύτερο επαναπροσδιορισμό του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη δικαιοσύνη, την εξουσία, την ευθύνη και την κοινότητα.

Η αποκαταστατική δικαιοσύνη μπορεί να συμβάλει στην οικοδόμηση της ειρήνης μέσω:

  • Της δημιουργίας χώρων όπου τα άτομα και οι κοινότητες που έχουν επηρεαστεί μπορούν να μοιραστούν τις εμπειρίες τους.
  • Της αναγνώρισης της βλάβης που προκαλείται από τις συγκρούσεις, συμπεριλαμβανομένων των ιστορικών και διαρθρωτικών αδικιών.
  • Της ενθάρρυνσης της λογοδοσίας και της ανάληψης ευθύνης πέρα από τα επίσημα όρια των νομικών θεσμών.
  • Της αποκατάστασης των σχέσεων και της ενίσχυσης των δεσμών μεταξύ διαιρεμένων κοινοτήτων.
  • Της αμφισβήτησης των άνισων σχέσεων εξουσίας και της διασφάλισης ότι οι περιθωριοποιημένες φωνές ακούγονται.
  • Της προώθησης του διαλόγου, της αμοιβαίας κατανόησης και της συλλογικής μάθησης.

Πρακτικές όπως οι αποκαταστατικοί κύκλοι μπορούν να προσφέρουν ευκαιρίες στους ανθρώπους να συναντηθούν, να ακούσουν ο ένας τον άλλον και να προσεγγίσουν δύσκολα ερωτήματα μέσα σε ένα δομημένο και περιβάλλον αμοιβαίου σεβασμού.

Ωστόσο, η αποκαταστατική δικαιοσύνη πρέπει επίσης να διατηρεί μια κριτική στάση απέναντι στις συνθήκες μέσα στις οποίες εφαρμόζεται. Δεν μπορεί να μετατραπεί σε ένα ακόμη εργαλείο μέσω του οποίου ισχυροί παράγοντες επιβάλλουν προκαθορισμένα αποτελέσματα ή φιμώνουν θεμιτά παράπονα.

Οι αποκαταστατικές διαδικασίες πρέπει να είναι εθελοντικές, συμπεριληπτικές, ευαίσθητες στις ανισορροπίες εξουσίας και θεμελιωμένες στις εμπειρίες και τις ανάγκες όσων επηρεάζονται.

Η ειρήνη δεν μπορεί να επιβληθεί μέσω της γλώσσας της συμφιλίωσης. Ούτε μπορεί να επιτευχθεί ζητώντας από τα θύματα και τις κοινότητες που έχουν επηρεαστεί να προχωρήσουν μπροστά χωρίς προηγουμένως να αναγνωριστούν οι αδικίες που έχουν υποστεί.

Ένας τελευταίος προβληματισμός: Σπάζοντας τη σιωπή

Καθώς γιορτάζουμε τη Διεθνή Εβδομάδα Αποκαταστατικής Δικαιοσύνης 2026, θα ήθελα να επανέλθω στη σημασία του αυτοστοχασμού.

Θα πρέπει να γιορτάζουμε τα επιτεύγματα της αποκαταστατικής δικαιοσύνης και να αναγνωρίζουμε την αφοσίωση όσων συνέβαλαν στην ανάπτυξή της. Πρέπει, όμως, παράλληλα, να είμαστε έτοιμοι να αμφισβητήσουμε τις δικές μας πρακτικές και να αναμετρηθούμε με τις δομές που εμποδίζουν την ουσιαστική δικαιοσύνη και συμφιλίωση.

Η οικοδόμηση της ειρήνης δεν αφορά απλώς τον τερματισμό μιας σύγκρουσης. Αφορά την κατανόηση των αιτιών που οδήγησαν σε αυτήν, την αναγνώριση της βλάβης που προκάλεσε, την αντιμετώπιση των ανισοτήτων που τη συντηρούν και τη δημιουργία των συνθηκών για την ανοικοδόμηση των σχέσεων.

Οι εμπειρίες της Κύπρου και άλλων κοινωνιών που έχουν πληγεί από συγκρούσεις μάς υπενθυμίζουν ότι οι ειρηνευτικές διαδικασίες μπορούν να αναπαράγουν τις ίδιες ανισορροπίες εξουσίας που υποτίθεται ότι επιδιώκουν να επιλύσουν. Μας υπενθυμίζουν επίσης ότι οι φωνές των τοπικών κοινοτήτων δεν πρέπει να περιθωριοποιούνται στις αποφάσεις που αφορούν το δικό τους μέλλον.

Ελπίζω ότι το έργο που προέκυψε από το Διεθνές Συμπόσιο του 2025, καθώς και το βιβλίο που αυτό ενέπνευσε, θα συμβάλουν σε μια πιο κριτική και αποκαταστατική αντίληψη της οικοδόμησης της ειρήνης.

Τελικά, η αποκαταστατική δικαιοσύνη δεν αφορά απλώς την αποκατάσταση της βλάβης μετά τη διάρρηξη των σχέσεων. Αφορά επίσης τη δημιουργία κοινοτήτων στις οποίες οι σχέσεις εκτιμώνται, προστατεύονται και καλλιεργούνται.

Ίσως το σημαντικότερο ερώτημα για τη φετινή Διεθνή Εβδομάδα Αποκαταστατικής Δικαιοσύνης δεν είναι απλώς πώς οικοδομούμε την ειρήνη, αλλά τι είδους ειρήνη προσπαθούμε να οικοδομήσουμε, για ποιον και με ποιο τίμημα.

Χαρούμενη Διεθνής Εβδομάδα Αποκαταστατικής Δικαιοσύνης 2026!

Ας συνεχίσουμε τον διάλογο, ας αμφισβητήσουμε τη σιωπή και ας εργαστούμε προς μια πιο ουσιαστική, συμπεριληπτική και αποκαταστατική αντίληψη της ειρήνης. Σας παρακαλώ υποστηρίξετε το Γράμμα της Ειρήνης εδώ

#RJWeek #

logo-footer
Company no 451674 | EU PIC no 880528850 | EU OID E10342055 | EuropeAid ID (EID): CY-2025-FVX-2108210445

    X            

Skip to content